Gwanwyn

Uchafbwyntiau tymhorol

Gwanwyn

Sea hare ©Julie Hatcher

“Nawr lanciau rhoddwn glod...” 

Rydyn ni i gyd wrth ein bodd yn gweld y Gwanwyn yn y tir ac wrth i ni groesawu dychweliad rhai o'n creaduriaid mwyaf cyfarwydd ar y tir, rhaid cofio hefyd am rai o ddigwyddiadau’r Gwanwyn yn y môr.         

Yr adeg yma o'r flwyddyn mae nifer o greaduriaid yn magu, yn barod i ryddhau wyau a larfa mewn pryd ar gyfer y digonedd o fwyd fydd ar gael wrth i blancton y Gwanwyn flodeuo. Yn aml, dim ond gyda microsgop mae plancton, sy'n deillio o'r gair Groegaidd "planktos" sy'n golygu crwydryn, i’w gweld. Organebau arnofiol ydi’r rhain. Mae rhai mathau – y ffytoplancton – yn cwblhau ffotosynthesis ac felly mae'r cynnydd mewn golau wrth i'r dydd ymestyn ac wrth iddi gynhesu’n achosi iddynt flodeuo. O ganlyniad, rydyn ni’n gweld cynnydd mewn plancton larfal ac anifeiliaid – y sŵplancton sy'n bwyta'r ffytoplancton. Dyma sail y rhan fwyaf o gadwyni bwyd yn yr amgylchedd morol ac felly mae'r cynnydd yma mewn bwyd sydd ar gael yn ystod y Gwanwyn a dechrau'r Haf yn golygu ein bod hefyd yn dechrau croesawu dyfodiad rhywogaethau mudol fel heulforgwn, mecryll a sawl rhywogaeth o adar môr i Fôr Iwerddon 

Ar wely’r môr, bydd bysedd y meirw, math o gwrel meddal, yn colli eu ‘croen’ allanol a hefyd unrhyw beth sydd wedi setlo arno yn ystod misoedd y Gaeaf. Wedyn mae’r tentaclau’n barod i ymestyn eto er mwyn bwydo. Bydd gwymon blynyddol wedi dechrau ymddangos a bydd y rhai bythol ym myd natur yn dechrau ar dyfiant y Gwanwyn.             

Efallai y byddwch chi’n dechrau sylwi ar beli gelatinaidd lled dryloyw o’r enw gwsberis môr gyda’u dau dentacl ymlusgol, wedi dod i’r lan neu mewn pyllau creigiog. Edrychwch yn ofalus ac efallai y gwelwch chi donnau symudliw y “cribau”. Y nesaf i gyrraedd, tua diwedd y Gwanwyn, fydd y slefrod môr sy’n edrych yn eithaf tebyg i ysbrydion – mae sawl rhywogaeth i’w gweld yn nyfroedd Cymru.  

Yn nes at y lan, cadwch lygad yn y pyllau creigiog am rai o’n creaduriaid mwyaf rhyfedd a rhyfeddol – y gwlithod môr. Mae ysgyfarnogod môr, sy’n cael eu henw oherwydd bod eu tentaclau’n debyg i bâr o glustiau ysgyfarnogod, i’w gweld wrth iddynt ddod i ddyfroedd basach i fagu a dodwy eu llinynnau wyau pinc hir yr adeg yma o’r flwyddyn. Y mwyaf, a’r mwyaf cyffredin, yw’r lemon môr gyda’i ruban ŵy fel rhosglwm sydd i’w weld yn hawdd ar ran isaf y traeth. Mae gwlithod môr, yn wahanol i’w cefndryd ar y tir, yn rhai o greaduriaid harddaf y môr. Ewch â chwyddwydr gyda chi, a phot bach pan mae’r llanw ar ei isaf, ac efallai y gwelwch chi’r gwlithod môr llai, eithriadol hardd, sy’n edrych fel estroniaid. Bydd rhaid i chi eu rhoi nhw mewn dŵr i’w gweld yn eu llawn ogoniant. 

Er mai ffenomenon nad ydym yn ei gweld ydyw yn bennaf, mae’r gwanwyn yn y môr yn fwrlwm o weithgarwch a chyffro a gallwch gael blas ar hyn drwy fynd i sesiwn archwilio pyllau creigiog da. Dewiswch lanw isel, llanw’r gwanwyn yw’r gorau pan mae’r lleuad yn llawn neu’n newydd, i gyrraedd yr ardaloedd mwy diddorol neu ddim ond crwydro’r traeth i weld beth welwch chi.  

Pa mor amhriodol yw galw'r blaned hon yn Ddaear pan mae'n amlwg ei bod yn Gefnfor
Arthur C. Clarke